موزه بنزین خانه آبادان

"موزه بنزین خانه آبادان" نخستین موزه از طرح موزه های صنعت نفت است که 28 دی ماه 1395 در محل پمپ بنزین قدیمی این شهر، گشایش یافت. ساختمان این جایگاه که تاریخ ساخت آن به سال 1306 خورشیدی (1927 میلادی) بازمی گردد، پس از مرمت و بازسازی به عنوان موزه در معرض دید عموم قرار گرفت. جایگاه سوخت قدیمی آبادان به استناد برخى سوابق به عنوان نخستین جایگاه سوخت در ایران در سال 1306 خورشیدی (1927 میلادی) در مرکز شهر آبادان احداث شد. این مکان ابتدا جهت توزیع و فروش نفت سفید مورد استفاده قرار می گرفت و حلب های پرشده از مواد نفتی در آن به فروش می رسید. با گذشت زمان و با ورود اتومبیل، این جایگاه به پمپ بنزین تبدیل شد. هنگام سوخت گیری در این پمپ بنزین، ابتدا فرآورده های نفتی که در مخازن پرچ شده نگهداری می شد، با استفاده از تلمبه های دستی به ظروف پیمانه ای منتقل و سپس بر اساس نیاز هر مصرف کننده، سوخت به وی تحویل داده می شد. اما این جایگاه با ساخته شدن جایگاه جدیدی در نزدیکی آن، از رده خارج و مدتی کاربری های دیگری یافت تا این که پس از موافقت وزیر نفت در سال 1393 با راه اندازی موزه های نفت در آبادان، این مکان در اولویت های صنعت نفت برای تبدیل شدن به موزه، قرار گرفت. در همین راستا فاز مطالعاتی و پژوهشی این پروژه و به موازات آن شناسایی و گردآوری اشیا و اسناد قدیمی مرتبط در سراسر کشور به ویژه مناطق عملیاتی نفتی آغاز و در دی ماه سال1394، موزه بنزین خانه آبادان وارد فاز عمرانی و اجرایی شد. بالاخره پس از ماه ها کار مستمر و شبانه روزی، این موزه روز سه شنبه، 28 دی ماه سال 1395، با حضور مهندس کاظمی، معاون وزیر و مدیرعامل شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده های نفتی و برخی از مسوولان وزارت نفت، استانی و مقامات محلی شهر آبادان به بهره برداری رسید. موزه پمپ بنزین آبادان با مساحت 1856 متر مربع، همجوار با جایگاه جدید پمپ بنزین در مرکز شهر و مقابل شورای شهر آبادان، واقع شده است. این موزه از یک ساختمان اصلی و دو ساختمان جانبی تشکیل شده است. ساختمان شماره یک: ساختمان اصلی موزه که به دلیل نوع معماری به کار رفته در آن از دیگر ساختمان ها متمایز شده، شش ضلعی است و نزدیک به 90 سال از عمرآن می گذرد. این بنا که در زمان خود، تنها جایگاه سوخت در کشور بود، به منظور بازسازی و برگرداندن آن به شکل اولیه، مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت، آن هم در شرایطی که در اثر مرمت ناشیانه آسیب دیده بود و همین کار را دشوار می کرد. آجرهایی که در بنای اولیه مورد استفاده قرار گرفته بود، آجرهای بغدادی نام داشت که پس از جستجو در انبارهای مازاد و خرابه های ساختمان های بریم و بوارده در آبادان، نمونه های مشابه آن ها پیدا شد. این آجرها در بنای ساختمان اصلی موزه مورد استفاده قرار گرفت. نمونه درها، پنجره ها و چراغ ها نیز به همین روش یافت شد. این ساختمان با نام "ساختمان شماره یک" از دو سالن کوچک تشکیل شده که در هر یک اشیای خاص و منحصر به فردی به نمایش در آمده است. از جمله انواع بشکه، پیمانه نفت و قیف، انواع کیل و پیمانه های مدرج و مجموعه ای از حلب های20 لیتری مخصوص حمل سوخت و مواد نفتی. همین طور تصاویری از جایگاه های قدیمی بنزین و توزیع کنندگان سوخت که به وسیله حیواناتی همچون قاطر و شتر، نفت را به نقاط دور دست می بردند. ساختمان شماره دو: در ضلع شمال غربی موزه، ساختمان دیگری با قدمت 60 سال قرار دارد که زمانی به عنوان ساختمان پخش مورد بهره برداری قرار می گرفت. با انتقال این واحد به نقطه ای دیگر، این مکان تا مدت ها به عنوان اتاق بدن سازی مورد استفاده قرار می گرفت و مدتى نیز محل تعمیر دستگاه هاى پمپ بنزین بود. از حدود 20 سال پیش این بخش به علت فرسودگی بنا به انبار تبدیل شد. سالن موزه بنزین خانه این ساختمان از چهار سرسرا تشکیل شده است. در سرسراى اول، به عنوان بخش ورودی ساختمان لوازم نفت سوز خانگی و صنعتی و نمونه هایی از اسکناس ها و تمبرهای صنعت نفت که به مناسبت های مختلف چاپ و منتشر شده اند، انواع چراغ لامپا، گردسوز، فانوس، دستگاه خوراک پزی، اجاق فتیله ای، چراغ تلمبه ای نفتی (پریموس) و. . . به نمایش گذاشته شده اند. زمانی که این جایگاه احداث شد، نفت سفید با حلب های 20 لیتری حمل و به وسیله پیمانه یا کیل در اندازه های مختلف از یک لیتری گرفته تا 15 لیتری و با استفاده از قیف توزیع می شد. اما سنگینی کار با حلب و قیف، دست اندرکاران را به فکر استفاده از یک مخزن بزرگ انداخت. مخزن های موزه بنزین خانه دو مخزن پرچی بزرگ نیز در محوطه میانی ساختمان های شماره یک و دو از دیگر اجزای تشکیل دهنده موزه است. جالب آن که به دلیل نبود فناوری جوش در آن زمان، کلیه اتصالات این مخازن با پرچ انجام شده است. نقاشی بزرگ دیوارکوبی که روی یکی از دیوارهای ساختمان شماره یک به چشم می خورد، اثر دست هنرمندی است که با جزییات بدیع، از روی تصاویر قدیمی و تاریخی توزیع نفت و بنزین در شهرها، ترسیم شده است و نظر ببیندگان را به خود جلب می کند. کامیون بنزین خانه در کنار این محوطه راهروی باریکی بازدیدکنندگان را به پشت ساختمان شماره دو و به محل استقرار سه دستگاه تانکرهای سوخت قدیمی هدایت می کند. یک دستگاه تانکر قدیمی حمل سوخت گازوئیل از نوع لیلاند ساخت کشور انگلستان، یک دستگاه تانکر لیلاند برای حمل سوخت هواپیما و یک دستگاه ماشین آتش نشانی آمریکایی مارک دوژ، از جمله خودروهای مستقر در این قسمت هستند. ضمن آنکه نصب تصاویری از مراحل انتقال سوخت از مبدا به مقصد و انواع نفت کش ها روی دیوارهای محوطه، اطلاعات جامعی را درخصوص نحوه توزیع نفت در اختیار بازدیدکنندگان می گذارد. ساختمان های سرویس بهداشتی و نمازخانه نیز در همین محوطه قرار دارند. چراغ های بنزین خانه چراغ های تلمبه ای نفت سوز، که رایج ترین آنها ساخت کشور سوئد بود، برای مصارف گوناگونی همچون روشنایی، آشپزی، لحیم کاری، زرگری، نقره سازی، مسگری و آهنگری استفاده می شد. معروف ترین چراغ تلمبه ای نفت سوز "پریموس" نام داشت که اولین بار در سال 1892 توسط فرانس ویلهم لیندکوئیس سوئدی اختراع شد. این نوع چراغ با نفت سفید کار می کرد و برای روشن شدن آن بعد از ریختن نفت با تلمبه دستی کوچک نفت را به مخزن می رساند تا شعله روشن شود. همین موضوع سبب می شد این چراغ ها حرارت بیشتری نسبت به چراغ های نفتی قدیمی تر داشته باشند. چراغ موزه بنزین خانه آبادان با تولید انبوه نفت، کم کم چراغ های روشنایی قدیمی مثل پیه سوز، جای خود را به چراغ های فتیله ای نفتی دادند. این چراغ ها که ابتدا با نام "لامپا" شناخته می شدند، پایه شیشه ای یا مسی داشتند و فتیله ای شبیه به پیه سوز و قابل تنظیم روی آنها نصب بود. به مرور اطراف شعله آنها شیشه تعبیه شد که سبب نورافشانی بیشتر می شد. پس از لامپا، نوعى چراغ باب شد که فتیله ای پهن ودایره ای شکل داشت که به دور کلاهکی کشیده می شد و به همین دلیل به آنها گردسوز می گفتند. خوراک پزی ها یا اجاق های فتیله ای نفتی از دهه 1340 به بعد در آشپزخانه های ایران برای طبخ مورد استفاده قرار می گرفتند. تعداد فتیله های مورد نظر در این اجاق ها که از یک تا 10 عدد بود، بسته به نوع غذا، اندازه قابلمه و یا حرارت مورد نیاز تنظیم می شد. برای تنظیم حرارت یا شعله فتیله ها در این اجاق ها، پیچ تنظیمی قرار داشت تا با کنترل شعله از دودزدگی جلوگیری و شعله مطلوب را ایجاد کند. سرسرای دوم: سرسراى دوم که به وسیله یک ویترین شیشه ای حاوی انواع چراغ فیتیله ای از اتاق اول جدا شده، برای نمایش انواع بخاری، تصاویر نمونه های اصلی ظرف های روغن موتور، امشی و دیگر فرآورده های نفتی عرضه شده در جایگاه ها، روزنامه ها و آگهی های قدیمی تبلیغاتی و تصاویر کارگران در نظر گرفته شده است. روزنامه بنزین خانه یکى دیگر از بخش هاى مهم و مستند این موزه در سرسراى دوم به آگهی ها و تبلیغات نفتی روزنامه ها اختصاص دارد. بی شک دیدن و خواندن تصاویر، جملات و اشعار به کار رفته در آنها که استفاده از نفت را تبلیغ می کنند، برای بلزدیدکنندگان جالب توجه خواهد بود. زمان نشر بیشتر این روزنامه ها به دهه آغاز قرن چهاردهم باز می گردد. در بخش دیگر این سرسرا، اصل کالابرگ های سوخت که در دوران جنگ تحمیلی و بعد ازآن مورد استفاده قرار می گرفتند، به نمایش در آمده است. سرسراى سوم: نازل بنزین خانه سرسرای سوم برای معرفی و نمایش اجزای داخلی دستگاه های پمپ بنزین، "دسپنسر" (توزیع کننده ها) در نظر گرفته شده است. وظیفه دیسپنسرها، مکش فرآورده های نفتی از مخازن موجود در جایگاه پمپ بنزین و پمپ کردن آنها به باک خودروها است. در پى آن کلیشه های حک آرم روی حلب های توزیع فرآورده های نفتی و انواع دستگاه های ایمنی و خاموش کننده آتش نیز عرضه شده است. این سرسرا، بیشتر نقش یک کارگاه آموزشی را ایفا می کند و علاقه مندان، به ویژه دانش آموزان، می توانند با کلیه اجزای داخلی دستگاه پمپ بنزین از نزدیک آشنا شوند. سرسراى چهارم: فروشگاه بنزین خانه این سرسرا به عنوان فروشگاه، برای عرضه و فروش محصولات فرهنگی و هنری در نظر گرفته شده است. روی اغلب اقلام، تصویری از موزه بنزین خانه حک شده، انواع کلاه، تی شرت، لیوان، ساعت، کیف دستی، ماشین های بازی کوچک و. . . . از جمله کالاهای عرضه شده هستند که بازدید کنندگان می توانند درصورت تمایل، آنها را با قیمت مناسب خریداری کنند. در ضلع شمال شرقی موزه نیز، ساختمان چایخانه قرار گرفته است که بازدیدکنندگان می توانند بعد از بازدید در آنجا استراحت کنند. ساختمان شماره سه و محوطه موزه: ماکت کارگر بنزین خانه بخش دیگر موزه را فضای باز و محوطه بیرونی تشکیل می دهد. در بدو ورود به موزه محوطه ای وسیع مزین به گیاهان و درختان بومی دیده می شود. یک دستگاه خودرو اُپل قدیمی ِقرمز رنگ ساخت کشورآلمان متعلق به سال 1953 میلادی، ماکتی از یک دستگاه پمپ بنزین قدیمی دستی و کارمند جایگاه در حال بنزین زدن در این محوطه، نحوه سوخت رسانی را در ایام گذشته به تصویر می کشد. در این فضا مجموعه ای از دستگاه های پمپ بنزین به ترتیب سال ساخت و بر اساس روند تکاملی آنها، کنار هم چیده شده اند. قدیمی ترین دستگاه، یک پمپ دستی شیشه ای مدرج ساخت 1925 میلادی است که به شرکت انگلیسی "ساتم" تعلق دارد. اغلب دستگاه های نمایش داده شده که تعداد آنها به 12 عدد می رسد، ساخت شرکت های انگلیسی، آمریکایی و ژاپنی است که البته در میان آنها محصولات کشورهای آلمان، استرالیا و هندوستان نیز دیده می شود.